HAYVANÂT ARŞİVİNDEN: MERİNOS KOYUNUNUN HAFIZASI

Bir yüzünde “S.B. Merinos Fab. Memur ve İşçileri Kooperatifi” ibaresiyle merinos koçu figürü, diğer yüzünde ise “Dahili Kredi Fişi” ifadesi bulunan bu madeni fişler, fabrikanın üretim ve gündelik yaşam dünyasından günümüze ulaşan dikkat çekici nesnelerdir. 1951 tarihli ve 25, 250 ve 500 kuruşluk farklı değerlere sahip olmaları, bunların sıradan hatıra jetonları değil, kooperatif bünyesindeki alışveriş ve hesaplaşmalarda kullanılan kurum içi kredi araçları olduğunu düşündürmektedir. Koç başının fişlerin ortak yüzüne yerleştirilmesi ise merinos koyununu yalnızca fabrikanın hammaddesini sağlayan bir hayvan olarak değil, kurumun ekonomik ve toplumsal kimliğinin simgesi olarak da görünür kılar.

Merinos yetiştiriciliği, erken Cumhuriyet’in yerli dokuma sanayisini geliştirme, dışa bağımlılığı azaltma ve millî iktisadı güçlendirme politikalarının önemli bileşenlerinden biriydi. Deniz İnce’nin ortaya koyduğu üzere “Merinos Davası”, yalnızca ince yapağı üretmeye yönelik ekonomik bir girişim değildi; koyun bedenlerinin melezleme, seçici yetiştirme, suni tohumlama ve veteriner denetimi yoluyla daha “verimli” hale getirilmesini de içeriyordu. Onur İnal’ın çalışması ise zootekni politikalarının iktisadi milliyetçilik, devletçilik ve ulus inşasıyla iç içe geçtiğini; hayvanların bedenleri ve üreme kapasiteleri üzerinde kurulan denetimin modern ve üretken bir “yeni hayvan” yaratma idealine bağlandığını gösterir. Fişlerin üzerindeki 1951 tarihi, erken Cumhuriyet döneminde kurulan bu üretim ve yönetim düzeninin sonraki yıllara taşındığını da düşündürmektedir

Bu madeni kredi fişleri aynı zamanda hayvan emeği ile insan emeğinin kesişen tarihine açılan küçük bir arşiv niteliğindedir. Merinos koyunlarının bedenlerinde yetişen yapağı, fabrikadaki işçilerin bilgi, beceri ve fiziksel emeğiyle ipliğe ve kumaşa dönüşüyordu. “Memur ve işçileri kooperatifi” ibaresi ise emekçilerin yaşamlarının yalnızca üretim alanında değil, tüketim ve gündelik ihtiyaçların karşılanması süreçlerinde de fabrika çevresinde örgütlendiğini gösterir. Dahili kredi fişleri, işçileri kuruma bağlayan bu ekonomik ve toplumsal düzenin maddi araçlarından biriydi.

Bursa Merinos Fabrikası

Nesnenin merkezindeki koç figürü, emek tarihinin sınırlarını insanlarla sınırlamamanın da önünü açar. Merinos koyunları üretim sürecine yalnızca yapağılarıyla değil, bedenleri, üreme kapasiteleri ve bütün yaşamlarıyla dâhil edilmişti. Bu nedenle fişler, hayvanları yalnızca hammaddenin kaynağı olarak değil, sanayi üretiminin insan olmayan emekçileri, hatta genişletilmiş bir sınıf tarihi perspektifinden işçi sınıfının insan olmayan bileşenleri olarak düşünmeyi mümkün kılar. Böylece hayvanların üretken bedenlerinden fabrika işçilerinin emeğine, oradan kooperatif aracılığıyla düzenlenen tüketim ilişkilerine uzanan ortak fakat eşitsiz bir emek rejimi görünür hale gelir.

Kaynaklar: Deniz İnce, “‘Hammaddeyi Sırtında Yetiştirenler’: Merinos Koyunları ve Erken Cumhuriyet Rejiminin ‘Merinos Davası’,” Toplumsal Tarih Akademi, sayı 8 (2026), 41–58; Onur İnal, “Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Zootekni ve İdeoloji,” Toplumsal Tarih Akademi, sayı 8 (2026), 59- 87.